Welcome, reader! According to Antony Hegarty in this second decade of the new century our future is determined. What will it be? Stays all the same and do we sink away in the mud or is something new coming up? In this blog I try to follow new cultural developments.

Welkom, lezer! Volgens Antony Hegarty leven we in bijzondere tijden. In dit tweede decennium van de eenentwintigste eeuw worden de lijnen uitgezet naar de toekomst. Wat wordt het? Blijft alles zoals het is en zakken we langzaam weg in het moeras van zelfgenoegzaamheid of gloort er ergens iets nieuws aan de horizon? In dit blog volg ik de ontwikkelingen op de voet. Als u op de hoogte wilt blijven, kunt u zich ook aanmelden als volger. Schrijven is een avontuur en bloggen is dat zeker. Met vriendelijke groet, Rein Swart.

Laat ik zeggen dat literaire kritiek voor mij geen kritiek is, zolang zij geen kritiek is op het leven zelf. Rudy Cornets de Groot.

Do not go gentle into that good night, Old age should burn and rage at close of day; Rage, rage against the dying of the light. Dylan Thomas.

Het is juist de roman die laat zien dat het leven geen roman is. Bas Heijne.

In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Johannes.



zaterdag 4 maart 2017

Recensie: De waan van Cotard (2016), David Nolens


Aangrijpende schets van het leven waarin het individu niet meer uitkomt met zijn verstand

De Vlaming David Nolens is vanaf zijn novelle Het kind (2005) een schrijver van ontregelende miniaturen. Dat geldt ook voor zijn vijfde roman De waan van Cotard waarin hij een identificatiesyndroom beschrijft waarbij men gelooft niet te bestaan of juist meent dood te zijn. Zo luidt tenminste de omschrijving die hij aan Wikipedia ontleend heeft. De 37-jarige hoofdpersoon Jean Morel heeft last van dit syndroom. Hij meent dat hij op zijn vijftiende tijdens een wiskunde examen van school wegliep en in een roman terecht kwam, maar hij is niet de enige die aan het bestaan twijfelt. Ook zijn vrouw Anna, zijn vriend Jack en in nog sterkere mate Nassima, die bezig is met een verandering van man in vrouw, staan onzeker op hun benen. De psychiatrische aandoening, die Cotard meende ontdekt te hebben is daarom misschien meer een algemeen menselijke eigenschap die samenhangt met de ontwikkeling van onze soort. De onlangs overleden Poolse socioloog Zygmunt Bauman sprak van een vloeibare identiteit om aan te geven dat het idee van een individu met vaststaande karaktereigenschappen achterhaald is. Daarmee hangt een grotere onzekerheid samen over het eigen ik die zich in het ongelukkigste geval tot een waan kan manifesteren.

In zijn rol van echtgenoot kan Jean slechts een deel manifesteren van een veel ruimer ik, dat moeilijk in een hokje te plaatsen is. Omdat hij alleen opgewonden wordt van de vrouwvriendelijke pornofilm Skin, richt zijn vrouw Anna richt haar verlangen naar een kind op digitale surrogaten. Jeugdvriend Jack is als maatschappelijk werker begaan met mensen die in de war zijn. Daarnaast verlangt hij naar meer liefde dan hij ervaart tijdens massages die hij in zijn vrije tijd aan vrouwen geeft. Transgender Nassima, die kort in de ontwenningskliniek wordt opgenomen waar Jack werkt, lijkt zozeer aan zijn wensen te voldoen dat hij met de doodzieke gaat samenwonen. Ook zij ontkomen niet aan ingefluisterde rollen als vader en oma die doorwerken in hun relatie.

In zijn roman springt Nolens nogal soepel van de eerste tot de derde persoon als het Jean Morel betreft. In dezelfde alinea kan hij wisselen van een ik naar een hij en weer terug. ‘De persoon van mezelf is niet van mezelf,’ zegt Jean cryptisch tegen een psychiater die hem onderzoekt. Jean kijkt terug op een cruciale dag in zijn puberteit dat hij van een wiskunde examen wegliep, vaste grond verloor en introk bij de fictieve familie Fazant, waar hij het beter naar zijn zin had dan thuis. Later verzint hij zijn twee jaar ouder zus Eline die op haar twaalfde dood ging. De psychiater die vaker negatief commentaar op zijn leven geeft, wijst hem erop dat hij zich tot de werkelijkheid dient te verhouden en keurt daarom ook niet de klap af die zijn vader hem toediende terwijl hij naar het psychodrama van zijn zus zat te kijken. In een schrijnend commentaar horen we dat hij daarmee het kind openbrak tot niets.

De digitale wereld speelt een belangrijke rol in de omgang van mensen met zichzelf elkaar. Anna probeert haar verlangen met een digitaal placebo te stillen. Jean is het niet eens met een foto van hem met een rotte appel die Anna op Facebook heeft gezet, want daarmee wordt hij geobjectiveerd en in zijn mens-zijn aangetast. Hij heeft het gevoel dat hij door de foto gestolen wordt. Hetzelfde geldt voor een latere foto van hem onder een laken, waarin hij zich onzichtbaar voor de wereld wil houden. Voordat Anna de foto kan verwijderen, is die al voorwerp van een Gesamtkunstwerk geworden. Jean verkeert dan al diep in een crisis dat hij niet meer toerekeningsvatbaar is en alleen via uitspraken uit een schriftje dat hij vroeger over zijn ervaringen bijhield, tot ons spreekt. Anna nodigt Jack om een oordeel over Jean te vellen, maar Jack is geen voorstander van diagnostiek en vindt het beter als Jean de psychose waarin hij terechtgekomen is, zelf doorleeft. Jean is de wanhoop nabij en wil hoe dan ook een oplossing voor zijn probleem. Anna is het zat met hem zoals begrijpelijk is geworden, maar wreed is de toestand wel.   

In ultrakorte hoofdstukken dient Nolens het complexe verhaal aan ons op. Wat een beschouwelijke exercitie dreigde te worden, krijgt door de gebeurtenissen waarin de vier hoofdpersonen verzeild raken toch een boeiend verhalend karakter. Op het eind doemt ook nog de werkelijke dochter van Anna en Jean op. Vanuit een verder perspectief kijkt deze onbezoedelde Hannah neer op de verhoudingen rondom haar. Ze ziet dat de generatie voor haar last had van groeistuipen om tot een breder bewustzijn te komen en neemt Nassima die op haar derde overleed in haar hart mee. Nolens lijkt te zeggen dat het denken in vaste patronen kan leiden tot ontwrichting van de persoonlijkheid en dat er een cultuuromslag vereist is om het lichamelijk voelen meer nadruk te geven. In ieder geval zien we dat dit proces met vallen en opstaan in zijn werk gaat.      

Hier de film Skin van Elin Magnusson.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen